- Hej tam! - krzyknął Zagłoba - a czy to nie pan Makowiecki z panem Wołodyjowskim? - Pan Zagłoba? - ozwał się mały rycerz

Jej ciężej czas upływał, bo Ketlingowego dworu od czasu wyjazdu małego rycerza nikt nie odwiedzał i dzień za dniem przechodził w jednostajności i nudzie. - Krzysiu! Krzysiu! co się z tobą dzieje! - wołała sama na siebie. - Mulier insidiosa est! - rzekł z powagą Zagłoba. Urzekająca Mój Boże, to mi wdzięczność! A któż Michała namawiał, byś z nami jechała? Ja! Srodze sobie to teraz wyrzucam, zwłaszcza że mi tak moją życzliwość płacisz. - Po tym jednym bym go poznał, bom też starego Tuhaj-beja często widywał. - Prawda, wielka prawda! Ej, żebym tylko mógł... Poznawszy przy świetle księżyca Basię, chwycił ją za obie ręce i zawołał: - Witam waćpannę całym sercem! A gdzie panna Krzysia? Siostra? Zdrowiż wszyscy? - Zdrowi, dziękować Bogu! Że to na koniec waćpan przyjechał! - odrzekła z bijącym sercem Basia.

Starzy żołnierze rozpływali się nad jej kawalerską fantazją i wielką znajomością rzeczy żołnierskich. W miarę jak zbliżali się do Uszycy, kraj stawał się nierówniejszy, puszcza głuchsza, a jary głębsze. Chował się przez dwadzieścia lat w domu moim i uczył się razem z synem. - Jakże mnie miało przyjść, gdy i takiemu Salomonowi jak waćpan nie przyszło? - A skąd waćpani wiesz? - Boś Ketlinga raił. ks. Piotr Pawlukiewicz Zali Kryczyński stawia jakie nowe kondycje? - Więcej oni wypisują skarg, niźli stawiają kondycyj: powszechna amnestia, przywrócenie do praw i przywilejów szlacheckich, jakie za dawnych czasów mieli, zatrzymanie szarży dla rotmistrzów - oto, czego chcą. - Stary, nie młody. Byli to semenowie Motowidły, którzy tak dobrze przyczaili się w chaszczach, że Basia, stojąc tuż nad nimi, wcale ich nie ujrzała.

Jej nieco serce biło, bo oto pozostali pierwszy raz sam na sam, ale jego spokój i słodycz uspokajały i ją także. Krzysia słuchała słów jego jakoby pieśni, duszą całą. Tam pięści do góry podniósłszy począł okropnym głosem wołać: „Takaż mi nagroda za moje rany, za moje trudy, za moję krew, za moję dla ojczyzny przychylność?!...” „Jedno jagnię (powiada) miałem, i to mi, Panie, zabrałeś. Po drodze opowiadał mu Zagłoba o nieszczęściu, jakie w pana Wołodyjowskiego ugodziło, a on ręce nad nim łamał, bo nic był dotąd nie wiedział. Na Wołodyjowskiego był zły, na Krzysię także; wolałby wprawdzie, żeby pan Michał ożenił się z Krzysią niż z nikim, ale postanowił uczynić wszystko, żeby się ożenił z hajduczkiem. John Eldredge Polowali na niego komendanci jak na wilka, zawsze na próżno, aż wreszcie na Michała trafił i przyszła nań czarna godzina. Żołnierz, rozgrzewając się stopniowo, grzmocił coraz potężniej.

Jeśli tam on zamysły moje odrzuci, tedy cię do Kryczyńskiego i innych wyślę. To rzekłszy skłonił się Wołodyjowskiemu, schylił się przed Basią tak nisko, iż głową dotknął niemal jej kolan, zresztą nie spojrzawszy na nikogo więcej wziął szablę pod pachę i wyszedł. W sercu jej wzbierała coraz większa przeciw małemu rycerzowi zawziętość. Patrzyli więc na niego ze zdumieniem, a głównie niewiasty, dla których wszelka tajemnica największą stanowi ponętę; ów zaś, jakby i we własnych oczach przez wyznanie wyrósł, stał hardo, głowy nie spuszczał, i wreszcie rzekł: - Ów szlachcic (tu wskazał na Nowowiejskiego) prawi, żem ja jego człek, a ja mu na to rzeknę, iż rodzic mój po lepszych grzbiecie na koń siadał. Jan Grzegorczyk Jam jest syn Tuhaj-beja!... Ale pani komendantowa ani myślała dawać rąk do całowania, natomiast uściskały się z Zosią raz jeszcze, bo jakoś od razu przypadły sobie do serca. Nie pomogło i to.

- Boże, bądź miłościw! - ozwała się Krzysia. Ale to jeno z życzliwości... Powiada, że tam imię pana Sobieskiego okrutnie znaczy, więc i sejmik po jego myśli wypadnie. Cudze pole Nie pomogło i to. - On by też był nie od tego - rzekł pan Zagłoba - nie wiadomo tylko, jakiego by praemium wzajem od ciebie zażądał? - Pozwólcie waćpaństwo - rzekł Wołodyjowski - radźmy, co nam czynić przystoi. Widzi waćpan, to było tak.. Długi czas wiernie służyli Rzeczypospolitej, za chleb się jej wywdzięczając, ale już za czasów inkursji chłopskiej wielu ich do Chmielnickiego poszło, a teraz, słyszę, poczynają się z ordą obwąchiwać...

Sama sagacitas narium tego nie wytłumaczy, dlatego słusznie dziwić się możesz. Wiatr nie wiał, liście i gałęzie drzew nie czyniły szelestu: słychać było jeno tupot i parskanie koni, skrzyp wozów i okrzyki, które wydawali woźnice w niebezpieczniejszych miejscach. Samotnie zaś mieszkać tak młodym pannom nie wypada. Bo żebym ja teraz sfiksował i powiedział sobie, że moja ta czapka jest luna, której ręką nie dosięgnę, to bym z gołym łysem po mieście chodził i mróz by mnie w uszy kąsał jak pies. Na to Wołodyjowski pochylił się prędko do ucha Krzysi i rzekł: - Zaklinam waćpannę, byś siadła ze mną... - Nic tu po nas! I pojechał trzęsąc się z oburzenia. Kmicic pociągnął pana Charłampa do letnika i usadowiwszy go na ławie, zawołał: - Coć jest? Pomocy ci trzeba? Liczże na mnie jako na Zawiszę! - Nic mi nie jest - odpowiedział stary żołnierz - żadnej też pomocy nie potrzebuję, póki tą oto ręką i tą szablą ruchać mogę; ale nasz przyjaciel, najgodniejszy w Rzeczypospolitej kawaler, w srogim strapieniu, nie wiem, czyli dycha jeszcze.

A ona na to: - Będzie takich jak waćpan niemało! Słodka to dla żołnierza rzecz pod takim komendantem służyć. - Dałby Bóg! - powtórzył Skrzetuski. Odgłos tuzania rozlegał się nad tym ludzkim koliskiem, podobien do odgłosu cepów bijących gromadnie a szybko w klepisko. Tymczasem Basia rozgospodarowywała się w Chreptiowie. Oglądali teatrum, łaźnie królewskie; zatrzymywali się przed obrazami przedstawiającymi bitwy i zwycięstwa Zygmunta i Władysława, odniesione nad wschodnią dziczą; przeszli na tarasy, z których wzrok ogarniał niezmierną przestrzeń kraju. Basia jednak ciążyła mu na rękach, więc przycisnął ją z całej mocy do piersi, potem zbladłymi wargami począł całować raz po raz jej oczy, potem przywarł ustami do jej ust, jakby duszę z niej wypić pragnął, wreszcie świat cały zakręcił się z nim szalonym wirem, zatajona na dnie piersi, jak smok w jaskini, namiętność porwała go jak burza. Gdyby nie ona, byłbym zmarł...