Październik dobiegał do połowy dni swoich, więc wiele ptactwa, zwłaszcza co czulszego na chłody, poczęło już z Rzeczypospolitej ku Czarnemu Morzu wędrować: na niebie widać było i klucze żurawiane z donośnym okrzykiem lecące i gęsi, i stada cyranek

Wtem do uszu jeźdźców doszły od strony Dniestru liczne zmieszane krakania i wysoko przed nimi ukazało się lecące ku zorzy ogromne stado kruków. Ale pan Sobieski kochał nad wszystko żołnierzy, zwłaszcza tych, którzy już z nim tylekroć tratowali po karkach czambułów tatarskich; uważał ich jakoby za rodzinę swoją i przeto właśnie postanowił powitać Wołodyjowskiego, pocieszyć go, wreszcie okazaniem niezwykłego faworu i pamięci wśród szeregów zatrzymać. - Dowody twojej cnoty są tak oczywiste, że i ślepy by im zaprzeczyć nie mógł - rzekł mały rycerz. Przypadki księdza Grosera - Michałku! tyś największy wódz w świecie. Waćpan tam sobie będzie na Tatarach używał, a nam tu będzie tęskno! - Pocieszże się, hajduczku (wybacz waćpanna, że cię tak nazywam, ale ci to okrutnie pasuje). A waszmości klejnot Miesiąc Zatajony? proszę!... - A Basia co na to? - spytał Zagłoba. Miejscami jednak całe jego szmaty były połamane, zwalone, pnie ponarzucane jedne na drugie w dzikim bezładzie, gałęzie zwichrzone i zbite w kupy, zeschłe zupełnie lub też pokryte zrudziałym liściem i iglicami.

Alem sobie samego nuncjusza instancję zjednał, któren przeorowi zapowiedział, że cały klasztor w dragony pośle, jeśli zaraz Michała nie wypuszczą. Tu zwrócił się do Basi: - Możemy listy do pana Ruszczyca zabrać, o których jejmość pani dobrodziejka wspominała. - Wiem, com panu komendantowi powinien, jako zwierzchności mojej - odrzekł kłaniając się powtórnie Wołodyjowskiemu - wiem i to, żem od waćpanów tańszy, dlatego ich kompanii nie szukam; wasza miłość (tu zwrócił się znów do małego rycerza) pytała mnie o wspólników; mam ich w mojej robocie dwóch: jeden jest pan podstoli nowogrodzki, Bogusz, a drugi pan hetman wielki koronny. W chorągwi lekkiej pana Mikołaja Potockiego było wielu towarzyszów, ludzi bywałych i dwornych, którzy chociaż zdziczeli wśród ciągłych wojen i przygód, grzeczną stanowili jednak kompanię. Stanisław Michalkiewicz Zali to ona, żyjąca, nie była warta tej zmarłej? Albo czy w ogólności była tak mało warta, że zmarła Anusia mogła być jej rywalką? Pan Zagłoba, gdyby do tajemnicy należał, pewnie uspokoiłby pana Michała, że niewiasty nie mają jedna dla drugiej zbyt wiele miłosierdzia. Gadaj komu innemu o amicycji, bo ja za stary wróbel! - Tak stary, że widzisz waćpan i to, czego nie ma. Dla Wołodyjowskiego miał cześć wielką, a wobec sławy pana Zagłoby czuł się małym i nie myślał się nadstawiać. Waszmość nie trzęś głową: przyjdą! jako dawniejsi przyszli, którzy przez wieki Rzeczypospolitej wiernie służyli.

Wesołość ogarnęła wszystkich. Dziwna rzecz, wczoraj radował mnie ten widok, dziś zgroza mię chwyciła, zwłaszcza na widok głowy jednego pacholęcia lat może siedmnastu, które nad miarę było piękne. - Ja już go obejrzałam ze wszystkich stron i jakoś mi nic, a ty zali już co czujesz? - Baśka! Baśka! - rzekła tonem perswazji Krzysia. - Idźcie sami - ozwał się pan Zagłoba - młodziście i macie dobre nogi, a jam się już dosyć nadreptał. Bóg z nim! Bóg z nim! Żeby choć bernardynem został, ale kamedułą! Nie może z tego nic być, jako żyw tu siedzę! Jutro zaraz do księdza prymasa zastukam, aby mi dał listy do przeora. Bogaty ojciec biedny ojciec - I sam hetman tego Mellechowicza setnikiem uczynił! - rzekł pan Muszalski. Wiem doskonale! oho! - Będziem cię uczyć szabelką robić, kiedy masztaki animusz. Zawsze oni, choć poganie, wiary poprzysiężonej dotrzymują, a dla ciebie respekt wielki mieć muszą.

Tańców nie można wprawdzie było wyprawić, bo wielki post i żałoba Ketlinga stały na przeszkodzie, ale słuchano kapeli i zabawiano się rozmową. A myślałem, że modlitwa moja tym wdzięczniej zostanie przyjęta, że mi dzień zeszedł w pracy i w takich uczynkach, które za zasługę sobie po czytywałem. - Przed godniejszymi stoję - rzekł. Lecz ona upierała się z nim jechać. książki chrześcijańskie „Będzie, co Bóg da i mój mąż postanowi - myślała sobie pani stolnikowa - ale nie będę im przeszkadzała.” Dzięki temu postanowieniu Ketling częściej teraz przestawał z Krzysią i dłużej z nią przebywał niż we własnym domu. Ale drugiemu będzie Michał! Nie może inaczej być! Tu Oleńka wstawszy próbowała się uwolnić z rąk pana Andrzeja Kmicica, ale on, przygarnąwszy ją jeszcze silniej do siebie, począł całować po ustach, po oczach, powtarzając przy tym: - A mój ty krociu, mój tysiącu, moje ty kochanie najmilsze! Dalszą rozmowę przerwał im pachołek, który ukazał się na końcu ulicy i szedł spiesznie ku letnikowi. Tyś gładysz nad gładysze, a dziewkom chyba i sam nie przyganisz. To powiedziawszy wyprostował się i z wielką fantazją do wąsów z przyzwyczajenia sięgnął, ale się wnet spostrzegł i wybuchnął szczerym śmiechem; Basia za nim, inni za Basią.

- Pozwól, siostro... - A mego nie wypijesz? - pytał żałosnym głosem Zagłoba. Powiadasz, że może błogosławieństwa umknąć? Tego się boję! - Taki przyjaciel, jak pan Michał, toż to święty obowiązek go ratować! - Jać Michała kocham całym sercem. Urzekająca Pani stolnikowa jęła przenosić wzrok z niej na Ketlinga i z Ketlinga na nią, czego nie czyniła dawniej. Fortalicja była już z ziemią zrównana. Jadąc do Warszawy, w której nigdy przedtem nie była, wyobrażała sobie, że będzie wcale inaczej. Wielkie były wcześnie różnych kandydatów starania, wielkie partii rozmaitych współzawodnictwa, a choć to elekcja miała dopiero rozstrzygnąć, rozumiał wszakże każdy niezwykłą sejmu konwokacyjnego ważność. może byś tak...

bądź zdrów!... Ale prócz tego napadali na wsie, miasteczka, osady, na pomniej- sze komendy, na kupców polskich, a nawet tureckich, na pośredników z okupem do Krymu jadących. W pół korytarzyka spotkał przy schodach Basię, w tym samym miejscu, w którym uniesiona gniewem, zdradziła tajemnicę Krzysi i Ketlinga. - Ufajmy w miłosierdziu bożym, że teraz tak nie będzie, ale jeśli się zdarzy, to w takim razie Ketling trup! - Nieszczęście! - rzekł po chwili milczenia stolnik. Zresztą baczył każden senator, choćby i najznamienitszy, na to, że po paru miesiącach nastąpi elekcja, a wówczas każde słowo męża tak między rycerstwem wsławionego nieoszacowaną wagę mieć będzie. - Nie - rzekł hetman. Weszła wreszcie Basia, ale sama, poważna jakaś i zasępiona, zbliżyła się do stołu i ogarniając rączką świecę zwróciła się do pana Makowieckiego. Po obiedzie chodził z Basią do lamusa, gdzie Ketling miał drugi skład oręża.